Mimari
 

Zamanında bir mescid, zengin kütüphane, altmış odalı harem dairesi, geniş yemekhaneye, bir han ve bir mektebe sahip olan mevlevihane külliyesinin dış durumu, ancak XX. yüzyıl başında çekilen bir kartpostalla diğer bazı resimlerden anlaşılmaktadır. Düz ve tenha bir mevkide kurulan mevlevihane yaklaşık 33.000 m2 bir alana sahip olup ihata buvarı ile çevriliydi. Batıdaki sokaktan yuvarlak kemerli, sütunları korint başlıklı mermer taçkapıyla 1.000 m2 lik avluya giriliyordu. Avlunun kuzeyinde kiremit örtülü kesne taştan yapılmış semahane-türbe binası ve onun güneyinde hamuşan yer almaktaydı. Hamuşanın doğusundaki diğer taçkapıdan minareli mescid, derviş hücreleri, selamlık ve harem dairesiyle güneye inen kiremit örtülü diğer bina topluluğuna geçiliyordu.

Muhtemelen yerli gayri müslim ustaların eseri olan semahane-türbe binasının iç ve dış süslemeleri, II. Mahmud dönemi sonu - Abdülmecid dönemi başında devam eden taşra Türk empire (ampir) üslubunun tipik örneklerindendir. Tanzimat dönemi devlet daire veya idadilerini andıran 12 m. yüksekliğindeki cepheler yatay bir yalın silme altlıklı ve korint başlıklı sütunçeler, alt yarısı da plastrlarla düşey bülümlere ayrılmıştır. Her bölümde altlı üstlü iki sıra halinde düz silmeli ve üçgen alınlıklı büyük dikdörtgen pencereler yer almaktadır. Üst pencereler, diş kesimli saçak kornişinin altında bulunan üç bölümlü ve yuvarlak dilimli birer kemer olarak düzenlenen yüzeylerin ortasına yerleştirilmiştir. Bu düzen binanın dört cephesinde tekrarlanarak devam etmekte, sadece kapılar ve eskiden mevcut olan batıdaki çift kanatlı iki merdivenle kesilmektedir. Semahane-türbe, aynı dikdörtgen planlı kitle (28,6x35 m.) içine alınarak diğer bölümlerden tecrit edilmesi bakımından, farklı malzemeye sahip olmasına rağmen Yenikapı ve Bahariye mevlevihanelerinin asma galeri katlı ahşap türbe-semahane ikilisinin plan tipine uymaktadır. İç mekan, birbirine kemerlerle bağlanan onbeş sütunun taşıdığı sekiz bağdadi kubbe ve aralarındaki düz tavan bölümleriyle örtülü olup iki sıra halindeki kırkdört penceere ile aydınlatılmıştır. Hepsi kronit başlıklı olan sütunlardan doğudaki altı tanesinin taşıdığı 9,5 m. çapındaki orta kubbe ile köşelerde yer alan 8 m. çapındaki iki kubbenin örttüğü türbeye (13,5x26 m.) güneye açılan ta'lik kitabeli kapıdan girilir. Semahane kısmının (18,8x26 m.) doğusunda ise dokuz sütunun taşıdığı 18.78 m. çapındaki orta kubbeyle örtülü sema meydanı, 4,5 m. çapında birer kubbenin örttüğü mihrap önü mahalli ile karşısındaki içine eskiden asma kat mutrip mahfilinin yerleştirildiği mekan ve iki köşesi 8 m. çapında birer kubbeyle örtülü eski iki katlı asma ziyaretçi mahfili yeri bulunmaktadır. Semahanenin, mevcut hatıl izlerinden zamanında, kapının üstüne rastlayan kısmının mutrip heyetine ait bir asma kat mahfiliyle çevrili olduğu ve buraya kapının yanında bugün izleri görülen ahşap bir merdivenle çıkıldığı anlaşılmaktadır. Alt ve üst kat ziyaretçi mahfillerine ise dışarıdaki çift kollu iki beyzi merdivenin altında ve üstünde bulunan bugün pencereye dönüştürülmüş iki kapıdan girilmekteydi.

 
 
18,78 m. çapındaki ahşap döşemeli sema meydanı, Mevlevi ayini icrasına uygun olarak ya dairevi veya dokuzgen planlı olup dokuz sütun arasında yerleştirilmiş alçak bir korkulukla sınırlanmış ve Yenikapı ve Bahariye mevlevihanelerinde olduğu gibi türbe kısmından yüksek bir korkulukla ayrılmış bulunuyordu. 1767 yılına ait tamirat keşif raporuna göre semahane, Selanik Mevlevihanesi semahanesindekilere benzeyen saçaklı kapılara sahipti. Yaşlıların ifadelerinden, türbe kapısından 6 m. kadar içeride Ağazade Mehmed Dede'nin mednefinin yer aldığı mahzene inen beş basamaklı bir merdivenin bulunduğu öğrenilmektedir.
 

7.74 m. yüksekliğindeki azametli mermer mihrabın nişi, yaldız bordürlü ve ortası abartılmış üç dilimli geniş silmeli bir kemerle çevrilidir. Nişteki kırmalı sarı mukarnasın altı, bordo rengi saçaklı ve kordonlu perde motifiyle süslüdür. Köşeliklerdeki Türk empire üslubu özelliği gösteren şualı iri gülçelerle yanlarındaki çift sütunçe başlıklarının sarkık uçlu yaprak çelenkleri yaldızlıdır. Yer yer alçısı dökülmüş bağdadi kubbelerin canlı kalem işlerinde hakim renkler mavi ve kiremidi olup dilimlere bölünen kubbe yüzeyleri, gölgeli bir üslupta yapılan ortalarda soyut bitkisel motiflerle, kenarlarda ise kurdele, kordon, aşık yolu gibi Türk empire motifleriyle süslenmiştir. Sema meydanının üzerindeki büyük kubbenin eteklerinde yirmi pafta içine ta'lik hatla yazılmış Yenikapı, Bahariye ve Kütahya mevlevihanelerinin semahane kubbe eteklerinde de bulunan ve semanın manevi değerini anlatan "Dani sema çe büved?" (Sema nedir, bilir misin?) mısraı ile başlayan Farsça beyitler dikkat çekmektedir.

Dr. Barihüda TANRIKORUR
Gelibolu Mevlevihanesi
Türkiye Diyanet Vakfı
İslam Ansiklopedisi
Cilt: 14, Sayfa: 6-8